by Esmaeil Moradi | دسامبر 31, 2025 | Uncategorized
دویچه وله فارسی در این گزارش بررسی میکند که چرا جمهوری اسلامی در سال ۲۰۲۵ صدور و اجرای حکم اعدام را بهطور بیسابقهای افزایش داد و چگونه احکام مرگ حتی به نوعی از “ابزار حکمرانی” تبدیل شد.سال ۲۰۲۵ از نظر نهادهای حقوق بشری یکی از سهمگینترین سالها برای حق حیات در ایران بود. دادههای ثبتشده نشان میدهد که افزایش اعدامها نه تصادفی بوده و نه صرفا نتیجه افزایش جرم.
بررسی آمارها و اظهارات کارشناسان، مجموعهای از عوامل مشخص را نشان میدهد که در کنار هم، به این جهش بیسابقه منجر شدهاند.
این گزارش بر پایه دادهها و آمار گردآوریشده از سوی هرانا نوشته شده و ارقام آن با تطبیق منابع مستقل حقوق بشری و بررسی زمان اجرای احکام تا پایان دسامبر ۲۰۲۵ تنظیم شدهاند.
اینترنت بدون سانسور با سایفون دویچه وله
گزارش سالانه مجموعه فعالان حقوق بشر نیز مبنای اصلی دادههای آماری این متن است که در ادامه به دلایل افزایش اعدام در ایران خواهیم پرداخت.
۱. اجرای گسترده احکام معوق
در سال ۲۰۲۵، دست کم ۱٬۹۲۲ حکم اعدام اجرا شد، در حالی که تنها ۱۶۸ حکم جدید صادر شده بود؛ این رقم بر پایه ۱٬۶۱۹ گزارش تاییدشده ثبت شده و بهطور میانگین معادل بیش از پنج اعدام در هر روز است. این بالاترین رقم سالانه ثبتشده در یازده سال گزارشگری مستمر نقض حق حیات محسوب میشود.
این اختلاف نشان میدهد بخش بزرگی از اعدامها مربوط به پروندههایی بوده که در سالهای گذشته حکم گرفته و در صف اجرا مانده بودند.
آمار تطبیقی نشان میدهد اجرای اعدامها نسبت به سال ۲۰۲۴ حدود ۱۰۶.۶ درصد افزایش یافته، اما صدور احکام جدید ۲۱.۴ درصد کاهش داشته است.
۲. تصمیم آگاهانه برای تسریع اجرای احکام
اسکایلر تامپسون، معاون اجرایی مجموعه فعالان حقوق بشر، که رسانه ها این نهاد را با نام هرانا میشناسند، در گفتوگو با دویچه وله فارسی میگوید: «افزایش چشمگیر اعدامها در سال ۲۰۲۵ بازتاب افزایش جرایم مستوجب اعدام نیست، بلکه نتیجه تصمیم آگاهانه مقامها برای تسریع در اجرای احکام موجود است.»
به گفته او، شکاف میان افزایش شدید اجرا و کاهش صدور حکم جدید، نشانه روشن این تغییر رویکرد است.
۳. فشار اداری و قضایی برای پاکسازی صف اعدامیها
بر اساس دادهها، جهش در تعداد اعدامها بیشتر شبیه یک فشار اداری و قضایی برای بستن پروندههای معوق بوده است تا حاصل تحول در سیاست کیفری.
معاون اجرایی مجموعه فعالان حقوق بشر ایران، این روند را تصمیمی اجرایی و متمرکز توصیف میکند که هدف آن کاهش صف اعدامیها بوده، نه پاسخ به افزایش جرم.
۴. سهم بالای پروندههای مواد مخدر
۴۶.۱۰ درصد از اعدامهای ثبتشده در سال ۲۰۲۵ به جرایم مرتبط با مواد مخدر مربوط بوده است.
این پروندهها سالهاست با شفافیت اندک و نظارت عمومی محدود بررسی میشوند و به گفته تامپسون، همین ویژگی آنها را به مسیر هموار اجرای گسترده مجازات اعدام تبدیل کرده است.
۵. تداوم گسترده اجرای قصاص
۴۷.۵۵ درصد از اعدامها به پروندههای قتل و اجرای احکام قصاص مربوط بوده است. فعالان حقوق بشر این روند را با شرایط اقتصادی مرتبط میدانند.
تورم بالا و فشار معیشتی، توان خانوادهها برای پرداخت دیه و رسیدن به سازش را کاهش داده و در نتیجه، بسیاری از پروندهها به اجرای حکم انجامیدهاند.
بیشتر بخوانید: تصویب قطعنامه نقض حقوق بشر در ایران در کمیته سوم مجمع عمومی
۶. تمرکز جغرافیایی و نهادی اجرای اعدامها
اعدامها در سال ۲۰۲۵ بهطور نامتوازن در چند استان و زندان بزرگ متمرکز بودهاند. استان البرز با ۱۰.۸۷ درصد و خراسان رضوی با ۸.۲۲ درصد بیشترین سهم را داشتهاند.
زندان قزلحصار کرج و زندان دستگرد اصفهان بیشترین تعداد اجرای حکم را ثبت کردهاند؛ الگویی که نشاندهنده اجرای متمرکز و هماهنگ احکام است.
۷. زمانبندی هدفمند اجرای احکام
بیشترین تعداد اعدامهای ثبتشده در ماه نوامبر رخ داده و کمترین میزان در ماه مارس گزارش شده است.
دویچه وله فارسی را در اینستاگرام دنبال کنید
تمرکز اجرای احکام در نیمه دوم سال، بهویژه در مقاطع حساس اجتماعی و سیاسی، از نگاه ناظران حقوق بشر نشانه پیوند میان اجرای اعدامها و فضای امنیتی کشور است.
۸. استفاده گسترده از اعدامهای پنهانی
بر اساس دادهها، ۹۵ درصد از اعدامهای سال ۲۰۲۵ بدون اعلام عمومی انجام شدهاند و تنها ۱۰ مورد اعدام در ملاعام ثبت شده است.
به گفته معاون اجرایی مجموعه فعالان حقوق بشر، این الگو تلاشی برای ایجاد رعب در جامعه در کنار کاهش هزینههای داخلی و بینالمللی اعدامهای علنی است.
۹. ترکیب جمعیتی آسیبپذیر اعدامشدگان
از میان اعدامشدگانی که جنسیت آنها مشخص بوده، ۱٬۶۸۱ نفر مرد و ۵۹ نفر زن بودهاند. همچنین دستکم دو نفر در زمان وقوع اتهام زیر ۱۸ سال سن داشتهاند.
صدور حکم علیه کودکان مجرم و اجرای آنها، یکی از نگرانیهای جدی نهادهای حقوق بشری در سال ۲۰۲۵ بوده است.
۱۰. استفاده از اعدام بهعنوان ابزار کنترل و ارعاب
محمود امیریمقدم، مدیر سازمان حقوق بشر ایران، به دویچه وله فارسی میگوید: «میزان بیسابقه اعدامها که در سال ۲۰۲۵ شاهد آن بودیم، نشانه بحران عمیقی است که جمهوری اسلامی در آن دستوپا میزند.»
او تاکید میکند: «هرچند اکثر اعدامها مربوط به جرایم غیرسیاسی است، اما هدف اصلی آنها حفظ نظام از طریق ایجاد ترس و ارعاب است.»
به گفته امیری مقدم، اعدام خشنترین و موثرترین ابزار حکومت برای مهار جامعه در شرایط فشار سیاسی و اجتماعی است.
دادههای آماری و تحلیلهای حقوق بشری نشان میدهد افزایش اعدامها در ایران در سال ۲۰۲۵ نه نتیجه افزایش جرم، بلکه حاصل تصمیمهای آگاهانه و نظاممند بوده است.
اجرای گسترده احکام معوق، تمرکز بر پروندههای مواد مخدر و قتل، پنهانکاری در اطلاعرسانی و استفاده از مجازات مرگ بهعنوان ابزار کنترل، در کنار هم سالی را رقم زدند که در آن حق حیات بیش از هر زمان دیگری آسیب دید.
by Esmaeil Moradi | دسامبر 31, 2025 | Uncategorized
نتانیاهو با اشاره به تلاش ایران برای احیای توان موشکی و هستهای خود، تهدید کرد که در صورت تنشآفرینی تهران، احتمال هر اقدامی از سوی اسرائیل وجود دارد. او همچنین گفت حمله پیشدستانه ایران پیامدهایی “ویرانگر” خواهد داشت.بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، روز سهشنبه ۳۰ دسامبر (۹ دی) در گفتوگو با شبکه فاکسنیوز گفت که ایران در تلاش است توان موشکی و هستهای خود را که در جریان جنگ ۱۲ روزه آسیب دیده، دوباره احیا کند.
نخستوزیر اسرائیل گفت: «ما آنها را در هر دو حوزه [موشکی و هستهای] به شکل قابلتوجهی عقب راندیم، اما بله، آنها تلاش خود را خواهند کرد.»
او افزود: «به نظر من در مورد ایران مسئله اصلی این است که آنها باید این واقعیت را بپذیرند که نباید توان غنیسازی هستهای داشته باشند، باید تمام موادی را که تاکنون غنیسازی کردهاند از ایران خارج کنند و اجازه بازرسی بدهند.»
تهدید نتانیاهو به “پیامد ویرانگر” حمله احتمالی ایران
نتانیاهو در ادامه گفت: «ما به دنبال تشدید تنش نیستیم، امیدوارم آنها هم نباشند، اما اگر چنین کنند، احتمال هر گزینهای وجود خواهد داشت.»
اینترنت بدون سانسور با سایفون دویچه وله
او در مورد از سرگیری غنیسازی اورانیوم توسط ایران نیز گفت: «مطمئن نیستم که آنها تصمیم به عبور از این خط قرمز گرفته باشند، چون فکر میکنم آنها هشدارهای رئیسجمهور ترامپ را جدی میگیرند، و همچنین به این دلیل که آنها کمتر از یک سال پیش چیزی را تجربه کردند و دیدند که [عبور از این خط قرمز] چه پیامدهایی خواهد داشت.»
نتانیاهو همچنین با بیان اینکه اخیراً گزارشی دریافت کرده مبنی بر اینکه ایران در حال تمرین برای حمله احتمالی موشکی به اسرائیل است، نسبت به پیامدهای “ویرانگر” چنین حملهای برای جمهوری اسلامی هشدار داد.
ترامپ: اگر مجبور شویم دوباره ایران را میزنیم
یک روز پیش از این اظهارات، دونالد ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا، مواضع تندی را علیه جمهوری اسلامی مطرح کرده و گفته بود اگر تهران به توسعه برنامه موشکی بالستیک یا برنامه هستهای خود ادامه دهد، آمریکا از اقدام نظامی حمایت خواهد کرد.
ترامپ در حضور نتانیاهو، در پاسخ به پرسش خبرنگاران درباره حمایت از حمله اسرائیل به ایران گفت: «اگر به برنامه موشکی ادامه بدهند؟ بله. برنامه هستهای؟ فورا.» او همچنین افزود که در مورد اول “قطعا” حمله خواهد شد و در مورد دیگر یعنی برنامه هستهای “بلافاصله اقدام میشود.”
دویچه وله فارسی را در اینستاگرام دنبال کنید
رئیسجمهوری آمریکا همچنین با اشاره به گزارشهایی درباره تلاش ایران برای بازسازی توان نظامی خود گفت: «شنیدهام ایران دارد دوباره خود را تقویت میکند. اگر چنین کند، مجبور میشویم دوباره آنها را بزنیم. محکم هم میزنیم.»
ترامپ گرچه از وارد شدن به بحث سرنگونی جمهوری اسلامی خودداری کرد، اما همزمان با اعتراضات فراگیر جاری در ایران، در عین حال وضعیت این کشور را “بحرانی” خواند و با اشاره به وضعیت وخیم اقتصادی آن افزود، حکومت ایران اعتراضهای مردمی را با خشونت سرکوب میکند و «هر بار تجمعی شکل میگیرد، تیراندازی میکنند و مردم را میکشند.»
عراقچی: به هر تعرضی پاسخ پشیمانکننده میدهیم
در واکنش به این سخنان ترامپ، عباس عراقچی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی، در نامهای خطاب به وزیران خارجه کشورها، خواستار محکومیت “صریح و قاطع این اظهارات تحریکآمیز از سوی همگان” شد و اعلام کرد: «ایران در پاسخ قاطع و پشیمانکننده به هرگونه تعرضی تردید نخواهد کرد.»
عراقچی در نامه به همتایانش، ضمن هشدار نسبت به آنچه آن را “پیامدهای خطرناک سکوت در برابر چنین تهدیدها و اقدامات غیرقانونی” خوانده، تأکید کرده است: «ایجاد فضای مصونیت از مجازات، آمریکا و اسرائیل را در ادامه رفتارهای تجاوزکارانه جسورتر کرده و تهدیدی مستقیم علیه صلح و امنیت جهانی بهشمار میرود.»
بیشتر بخوانید: برنامه هستهای یا موشکی؛ کدامیک برای اسرائیل خطرناکتر است؟
تنشهای لفظی میان اسرائیل و آمریکا با جمهوری اسلامی، در حالی بالا گرفته که پرونده هستهای ایران در سالهای اخیر وارد یکی از بحرانیترین مراحل خود شده است. پس از خروج آمریکا از برجام در سال ۲۰۱۸ و بازگشت تحریمها، تهران به تدریج از اجرای تعهدات خود سر باز زد و سطح غنیسازی اورانیوم را تا ۶۰ درصد افزایش داد؛ سطحی که به گزارش آژانس بینالمللی انرژی اتمی، فاصله فنی اندکی با غنیسازی تسلیحاتی داشت.
برنامه موشکهای بالستیک جمهوری اسلامی نیز همواره یکی از محورهای اصلی اختلاف تهران با واشنگتن و تلآویو بوده و اسرائیل آن را تهدیدی مستقیم برای امنیت خود میداند.
در این راستا، مجموعهای از حملات منتسب به اسرائیل علیه اهدافی در ایران و منطقه، از جمله در سوریه، و نیز آخرین آن، یعنی جنگ ۱۲ روزه میان ایران و اسرائیل که با حملات آمریکا به تأسیسات هستهای ایران پایان یافت، به فضایی انجامیده که در آن هرگونه تلاش تهران برای بازسازی توان نظامی یا هستهای، از سوی مقامهای اسرائیلی و آمریکایی به عنوان عبور از “خط قرمز” تلقی میشود و خطر تشدید درگیری را افزایش میدهد.
by Esmaeil Moradi | دسامبر 31, 2025 | Uncategorized
آمریکا ۱۰ فرد و شرکت مستقر در ایران و ونزوئلا را به دلیل همکاری پهپادی و “تهدید منافع ایالات متحده” تحریم کرد. از جمله یک شرکت ونزوئلایی به دلیل همکاری با نیروهای مسلح ونزوئلا و ایران در زمینه تولید پهپاد تحریم شده است.وزارت خزانهداری آمریکا روز سهشنبه ۳۰ دسامبر (۹ دی) اعلام کرد که ۱۰ فرد و نهاد مستقر در ایران و ونزوئلا را به دلیل “برنامه تهاجمی تسلیحاتی”، به فهرست تحریمهای خود افزوده است.
وزارت خزانهداری آمریکا “شرکت ملی هوانوردی اسای” (Empresa Aeronautica Nacional SA) مستقر در ونزوئلا و رئیس آن، خوزه خسوس اوردانتا گونزالس، را که به گفته این وزارتخانه، در تجارت پهپاد یا هواپیماهای بدون سرنشین میان ایران و ونزوئلا نقش داشته، تحریم کرد.
این وزارتخانه در شبکه اجتماعی اکس تأیید کرد: «امروز دفتر کنترل داراییهای خارجی وزارت خزانهداری، تحریمهایی را علیه ۱۰ فرد و نهاد مرتبط با تجارت تسلیحاتی ایران و ونزوئلا اعمال میکند. تداوم تأمین تسلیحات متعارف از سوی ایران برای کاراکاس، تهدیدی علیه منافع ایالات متحده به شمار میرود.»
تحریم اشخاص و شرکتهای ایرانی
در اقدام اخیر وزارت خزانهداری آمریکا، علاوه بر شرکت ونزوئلایی و رئیس آن، مجموعهای از تحریمهای جدید علیه پنج شخص حقیقی و چهار شرکت مرتبط با ایران هم، به دلیل تلاش برای تهیه مواد شیمیایی مورد استفاده در برنامه موشکی ایران، اعمال شده است.
اینترنت بدون سانسور با سایفون دویچه وله
به گفته دفتر کنترل داراییهای خارجی وزارت خزانهداری آمریکا (اوفک)، مصطفی رستمی ثانی، رضا زارعپور ترقی، مهدی غفاری، عرفان قیصری و بهرام رضایی در فهرست تحریمهای ثانویه ایالات متحده قرار گرفتهاند.
در توضیحات ارائهشده از سوی اوفک آمده است که مهدی غفاری و عرفان قیصری به دلیل ارتباط با شرکت “کاوشگران آسمان موج غدیر”، بهرام رضایی به واسطه ارتباط با شرکت “فناوری الکترو موج مبین”، مصطفی رستمیثانی به سبب نقش و ارتباطش با “صنایع شیمیایی پارچین” و رضا زارعپور ترقی به دلیل همکاری و ارتباط با “شرکت سهامی خاص بینالمللی پردیسان رضوان شرق” مشمول این تحریمها شدهاند.
همزمان، وزارت خزانهداری ایالات متحده تحریمهای ثانویه را علیه چند نهاد حقوقی نیز به اجرا گذاشته است. بر این اساس، شرکت “فناوری الکترو موج مبین” به دلیل ارتباط با شرکت “رایان فن کاو اندیش”، همچنین شرکت “کاوشگران آسمان موج غدیر” و “شرکت سهامی خاص بینالمللی پردیسان رضوان شرق” نیز در فهرست تحریمهای جدید آمریکا قرار گرفتهاند.
اختلال در شبکه پهپادی ایران و ونزوئلا
وزارت خزانهداری آمریکا در بیانیهای اعلام کرده است که اوردانتا گونزالس «از طرف “شرکت ملی هوانوردی اسای” با اعضا و نمایندگان نیروهای مسلح ونزوئلا و ایران در زمینه تولید پهپاد در ونزوئلا هماهنگیهایی انجام داده است.»
دویچه وله فارسی را در اینستاگرام دنبال کنید
جان هرلی، معاون وزیر خزانهداری آمریکا در امور تروریسم و اطلاعات مالی، گفت: «ما به اقدامات سریع خود برای محروم کردن کسانی که امکان دسترسی مجتمع نظامی-صنعتی ایران به سیستم مالی ایالات متحده را فراهم میکنند، ادامه خواهیم داد.»
روابط ایران و ونزوئلا در عرصه نظامی و فناوری در سالهای اخیر به ویژه در حوزه پهپاد و موشک، به یکی از محورهای اصلی نگرانی ایالات متحده تبدیل شده است. واشنگتن بارها اعلام کرده که تهران، در واکنش به تحریمهای گسترده غرب، شبکهای از همکاریهای تسلیحاتی با دولتهای همسو، از جمله ونزوئلا، ایجاد کرده و از انتقال فناوریهای پهپادی و موشکی به عنوان ابزار نفوذ خود استفاده میکند.
بیشتر بخوانید: پشت پرده رابطه ایران و ونزوئلا؛ ایدئولوژی، نفت و تحریمها
طبق ارزیابیهای وزارت خزانهداری آمریکا، پهپادهای ایرانی که در ونزوئلا مونتاژ یا بومیسازی شدهاند، نه تنها ظرفیت نظامی دولت نیکلاس مادورو را تقویت میکنند، بلکه بخشی از راهبرد گستردهتر ایران برای دور زدن تحریمها و تثبیت حضور نظامی در نیمکره غربی به شمار میروند.
تحریمهای تازه آمریکا در ادامه مجموعه اقداماتی صورت میگیرد که از پاییز امسال و همزمان با بازگرداندن تحریمهای سازمان ملل علیه ایران تشدید شده و هدف آن، مختل کردن زنجیره تأمین، تولید و انتقال فناوریهای حساس، از مواد شیمیایی مورد استفاده در سوخت موشکها گرفته تا سامانههای پهپادی با کاربردهای شناسایی و رزمی است.
ایالات متحده همچنین در ماههای اخیر فشار بر ونزوئلا را افزایش داده و به آرایش گسترده نظامی در جنوب دریای کارائیب دست زده است. اعضای خانواده و نزدیکان نیکلاس مادورو، رئیس جمهوری ونزوئلا، و همسرش نیز مشمول تحریمهای آمریکا شدهاند.
by Esmaeil Moradi | دسامبر 31, 2025 | Uncategorized
دولت جمهوری اسلامی در میان چالشهای اقتصادی از جملە تحریمها و تورم ۴۰ درصدی، قیمت بنزین را افزایش داد. این نخستین اصلاح عمده از سال ۱۳۹۸ است. در این گزارش دە دلیل اصلی افزایش قیمت بنزین در ایران را بررسی کردەایم.دولت جمهوری اسلامی در ۲۲ آذر ۱۴۰۴ (۱۳ دسامبر) سیستم سهنرخی قیمتگذاری بنزین را به طور رسمی اجرا کرد، که نخستین اصلاح اساسی در ساختار قیمت سوخت از زمان افزایش قیمتها در آبان ۱۳۹۸ به شمار میرود. بر اساس سیستم جدید، هر خودرو سواری شخصی ماهانه ۶۰ لیتر بنزین یارانهای با نرخ هزار و ۵۰۰ تومان دریافت میکند، ۱۰۰ لیتر بعدی با نرخ نیمهیارانهای ۳ هزار تومان عرضه میشود، و مصرف مازاد بر ۱۶۰ لیتر یا سوختگیری بدون استفاده از کارت سوخت شخصی با نرخ آزاد ۵ هزار تومان محاسبه خواهد شد.
مقامات دولتی این تغییرات را به عنوان اقدامی ضروری برای مدیریت مصرف انرژی، کاهش بار مالی یارانهها بر بودجه عمومی و مقابله با قاچاق سوخت توجیه کردهاند. با این حال منتقدان هشدار میدهند که این اصلاحات ممکن است به افزایش تورم و فشار بر هزینههای زندگی منجر شود، به ویژه در شرایطی که مصرف روزانه بنزین به بیش از ۱۴۰ میلیون لیتر رسیده و تولید داخلی تنها حدود ۱۱۵ میلیون لیتر است.
اینترنت بدون سانسور با سایفون دویچهوله
این افزایش قیمت در حالی رخ میدهد که ایران با چالشهای اقتصادی متعددی از جمله تحریمهای بینالمللی، تورم مزمن و کسری بودجه روبرو است. این گزارش به بررسی ۱۰ دلیل اصلی افزایش قیمت بنزین در ایران میپردازد. دویچە ولە فارسی، نظر دالغا خاتیناوغلو، کارشناس انرژی را نیز در اینبارە جویا شدە است.
١.ناترازی شدید بین تولید و مصرف بنزین
مصرف بنزین در ایران طی سالهای اخیر با رشد میانگین سالانه ۸ درصد به بیش از ۱۴۰ میلیون لیتر در روز رسیده، در حالی که ظرفیت تولید پالایشگاههای داخلی تنها حدود ۱۱۵ میلیون لیتر است.
این شکاف فزاینده ایران را از صادرکننده به واردکننده بنزین تبدیل کرده و خطر بحران تأمین سوخت را افزایش داده است.
خاتیناوغلو توضیح میدهد که این ناترازی “بیشتر نتیجه عدم توسعه پالایشگاهها، راندمان پایین خودروها و بنزین بیکیفیت” است. او همچنین تاکید میکند کە “قیمت پایین قبلی نیز نقش مهمی در تشدید قاچاق داشته، که این عوامل با همدیگر دولت را به سمت اصلاح قیمتها سوق دادهاند”.
۲.هزینههای هنگفت واردات بنزین و فشار بر ذخایر ارزی
برای جبران کمبود تولید داخلی بنزین که تنها حدود ۱۱۵ میلیون لیتر در روز است، در برابر مصرف بیش از ۱۴۰ میلیون لیتر، دولت ایران ناچار به واردات شده است. این واردات سالانه بیش از ۲ میلیارد دلار هزینه دارد، با قیمت تقریبی هر لیتر بنزین وارداتی حدود ۷۰۰ هزار ریال (حدود ۲.۳۴ دلار). این رقم نه تنها بار مالی سنگینی بر بودجه وارد میکند، بلکه در شرایط تحریمهای ارزی، ذخایر ارزی کشور را به شدت تحت تأثیر قرار میدهد و گزینههای محدودی مانند کاهش یارانهها یا افزایش قیمت داخلی باقی میگذارد.
بیشتر بخوانید: افزایش نرخ بنزین در ایران از سههزار به پنجهزار تومان
گزارش دیوان محاسبات ایران نشان میدهد که در ۹ ماه نخست سال جاری، ۱.۸ میلیارد دلار بنزین وارد شده و بودجه سال آینده نیز ۵.۳ میلیارد یورو برای تهاتر نفت خام و محصولات نفتی پیشبینی کرده است.
دالغا خاتیناوغلو، کارشناس انرژی در اینباره تأکید میکند: «این رقم برای دولت که با کسری شدید بودجه مواجه است، بسیار سنگین است.»
او در ادامه توضیح میدهد: «واردات گرانقیمت یکی از دلایل اصلی ضرورت اصلاح قیمت سوخت است، زیرا در شرایط تحریمهای ارزی، این هزینهها ذخایر ارزی کشور را به شدت تحت فشار قرار میدهد و گزینهای جز کاهش یارانهها باقی نمیگذارد.» به عبارت دیگر بدون اصلاحات قیمتی، ادامه واردات نه تنها اقتصاد را ضعیفتر میکند، بلکه خطر بحران ارزی را افزایش میدهد، به ویژه که تحریمها دسترسی به ارز خارجی را محدود کردهاند.
۳.مقابله با قاچاق سوخت به کشورهای همسایه
قیمت پایین بنزین یارانهای در ایران (کمتر از ۱۰ سنت دلار) در مقایسه با کشورهای مجاور مانند ترکیه (حدود ۱ دلار) و پاکستان (۰.۸ دلار)، انگیزه قوی برای قاچاق ایجاد کرده و مقامات تخمین میزنند که سالانه بیش از ۱۰ میلیون لیتر بنزین به صورت غیرقانونی خارج میشود، با ضرر اقتصادی میلیاردها دلاری.
نرخ جدید ۵ هزار تومانی به منظور کاهش حاشیه سود قاچاقچیان و حفظ منابع داخلی است. با این حال خاتیناوغلو هشدار میدهد که “دولت بنزین را ۵ هزار تومان کرد، اما باز هم اختلاف قیمت داخل و خارج ایران بیش از ۲۰ برابر است و با ادامه افت ارزش ریال، قاچاق ادامه خواهد یافت مگر اینکه بنزین کاملاً به نرخ آزاد عرضه شود، که این اقدام نیز خطر تورم نجومی را به همراه دارد و نشاندهنده پیچیدگی این مسئله است”.
۴.بار مالی سنگین یارانههای انرژی بر بودجه عمومی
ایران یکی از بالاترین سطوح یارانه انرژی در جهان را دارد که سالانه بیش از ۱۰۰ هزار میلیارد تومان هزینه میبرد و معادل بیش از ۱۰ درصد تولید ناخالص داخلی است، در حالی که این یارانهها به گفتە بسیاری از کارشناسان عمدتاً به نفع طبقات مرفه جامعه است و مانع سرمایهگذاری بودجه در زیرساختها شده است.
سازمان برنامه و بودجه ایران گزارش داده که اصلاح یارانهها میتواند تا ۵۰ هزار میلیارد تومان صرفهجویی ایجاد کند.
خاتیناوغلو در اینبارە میگوید: «دولت در واقع یارانه بنزین نمیدهد و اگر نفت تحویلی به پالایشگاهها را رایگان حساب کنیم، هزینه پالایش آن حدود ۱۰ سنت است که بار چشمگیری بر دوش دولت نیست، اما وقتی پای واردات پیش میآید، دولت قادر به تأمین مالی نیست و بنابراین کاهش یارانهها از طریق افزایش قیمت ضروری شده تا تعادل بودجه حفظ شود».
۵.تأثیرات تحریمهای بینالمللی بر ظرفیت تولید و واردات
تحریمهای ایالات متحده آمریکا و اتحادیه اروپا که از سال ۲۰۱۸ مجدداً اعمال شد، دسترسی ایران به فناوریهای پیشرفته پالایشی، تجهیزات فنی و سرمایهگذاری خارجی را به شدت محدود کرده است.
این محدودیتها نه تنها مانع نوسازی پالایشگاههای موجود شده، بلکه توسعه ظرفیت کلی پالایش نفت را نیز کند کرده و منجر به تأخیر در پروژههای جدید یا ارتقای واحدها گردیده است. بر اساس گزارشهای رسمی، آخرین پالایشگاه بزرگ ایران، یعنی پالایشگاه ستاره خلیج فارس، در فازهای مختلف بین سالهای ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۰ راهاندازی شد و پس از آن تنها چند واحد محدود مانند افزودن ۲۱۰ هزار بشکه در روز به پالایشگاه آبادان در مارس ۲۰۲۳ افزایش تولید داشتهاند.
بیشتر بخوانید: بنزین آزاد ۵۰۰۰ تومانی؛ تصمیمی پرابهام در سایه حساسیت عمومی
با وجود این پیشرفتها تحریمها باعث شده ایران همچنان برای جبران تقاضای رو به رشد بنزین، به واردات وابسته باشد، در حالی که تولید بنزین داخلی از حدود ۵۹ میلیون لیتر در روز در سال ۱۳۹۶ (۲۰۱۷-۲۰۱۸) به حدود ۱۰۱-۱۱۰ میلیون لیتر در روز در سالهای ۲۰۲۴-۲۰۲۵ افزایش یافته، اما این رشد عمدتاً به دلیل پروژههای پیش از تحریم بوده و بدون دسترسی به فناوری خارجی، ادامه آن چالشبرانگیز است.
دالغا خاتیناوغلو در اینباره تأکید میکند: «تحریمها در واقع مانع نوسازی پالایشگاهها و توسعه ظرفیت پالایش نفت ایران شده است.» او همچنین اشاره میکند که “این محدودیتها واردات تجهیزات را گرانتر کرده، که در نهایت دولت را به سمت اصلاح قیمتها واداشته تا وابستگی به واردات کاهش یابد و منابع ارزی حفظ شود.”
۶.تورم مزمن و کاهش شدید ارزش ریال
نرخ تورم رسمی در ایران بیش از ۴۰ درصد است و ارزش ریال در بازار آزاد بیش از ۵۰ درصد در سال جاری کاهش یافته، که این عوامل هزینههای واقعی تولید، نگهداری و واردات بنزین را به طور چشمگیری افزایش داده و یارانهها را ناپایدار کرده است.
خاتیناوغلو توضیح میدهد که “تورم دامنگیر خود پالایشگاهها نیز هست و هم هزینه نگهداری، هم خدمات و هم دستمزد کارکنان را افزایش داده و از طرفی افت ارزش ریال هزینه تعمیر و نوسازی تجهیزات وارداتی را بالا برده، که این چرخه دولت را به سمت افزایش قیمت بنزین برای جبران هزینهها سوق داده است”.
۷.رشد فزاینده تعداد خودروها و ناوگان حملونقل
تعداد خودروهای شخصی در ایران به بیش از ۲۵ میلیون دستگاه رسیده با رشد سالانه ۵ درصدی، و خودروهای داخلی پرمصرف مانند پراید و پژو تقاضای بنزین را به طور مداوم افزایش دادهاند.
این رشد بدون توسعه متناسب زیرساختهای تولید سوخت، سیستم سوخترسانی را تحت فشار قرار داده است.
خاتیناوغلو با انتقاد از این امر میگوید که “خودروسازان داخلی سالانه حدود یک میلیون دستگاه خودرو با راندمان پایین و بیکیفیت راهی بازار داخلی میکنند که باعث شده هر سال حدود ۸-۱۰ درصد به مصرف بنزین کشور اضافه شود”.
بیشتر بخوانید: یک نماینده مجلس: دولت برای واردات بنزین پول ندارد
او در ادامە تاکید دارد: «در حالی که تولید بنزین ثابت مانده و دولت مجبور به جبران با افزودن مواد شیمیایی به بنزین پایه یا واردات غیراستاندارد شده، که این وضعیت افزایش قیمت را برای کنترل مصرف ضروری کرده است».
۸.مدیریت تقاضا و ترغیب به مصرف بهینه انرژی
سیستم سهنرخی با اعمال نرخ بالاتر برای مصرف مازاد، هدف کاهش مصرف غیرضروری را دنبال میکند. با این امید کە شهروندان را به سمت استفاده از وسایل نقلیه عمومی، خودروهای کممصرف یا گزینههای جایگزین مانند دوگانهسوز سوق دهد؛ با پیشبینی کاهش ۱۰-۱۵ درصدی مصرف کلی.
دولت این رویکرد را بخشی از استراتژی بلندمدت برای بهینهسازی انرژی میداند. اما خاتیناوغلو معتقد است که “سیستم سهنرخی بنزین کمکی به مدیریت مصرف نمیکند” و مصرف بهینه باید از “خودروهای با راندمان بالا، هیبریدی و بنزین باکیفیت آغاز شود”، زیرا کسانی که بیشتر مصرف میکنند اغلب در حوزه حملونقل عمومی یا مشاغل وابسته به رانندگی هستند و افزایش قیمت تنها به “افزایش تورم منجر خواهد شد؛ چون قیمت خدمات و نرخ تمامشده کالاها افزایش مییابد.”
۹.فشار مالی ناشی از کسری بودجه دولت
بودجه سال ۱۴۰۴ با کسری بیش از ۲۰۰ هزار میلیارد تومان مواجه است و افزایش درآمد از محل فروش سوخت یکی از راههای جبران این کسری بدون افزایش مالیاتهاست، که میتواند تورمزا باشد.
وزیر نفت این تغییرات را برای جلوگیری از ورشکستگی سیستم سوخترسانی ضروری میداند. اما به گفتە برخی از کارشناسان افزایش قیمت بنزین باعث کاهش یارانههای پنهان میشود؛ یعنی شکاف میان قیمت داخلی و خارجی بنزین کاهش مییابد و نهایتا درآمدهای بودجه افزایش مییابد.
خاتیناوغلو در اینبارە میگوید کە “برای جبران واقعی کسری، دولت باید خود را از بار تحریمها رها کند؛ چرا که سالانه ۳۰-۴۰ میلیارد دلار فقط عدمالنفع افت صادرات نفت ایران است”.
۱۰.بهروزرسانی فصلی قیمتها بر اساس هزینههای واقعی و نوسانات بازار
نرخ سوم (۵ هزار تومان) تنها حدود ۱۰ درصد هزینه واقعی خرید از پالایشگاههاست و قرار است هر فصل بر اساس تغییرات قیمت جهانی نفت، نرخ ارز و سایر عوامل تنظیم شود تا از شوکهای ناگهانی جلوگیری کند و سیستم را انعطافپذیر نگه دارد.
دویچه وله فارسی را در اینستاگرام دنبال کنید
دولت با این مکانیسم میخواهد از تکرار تجربه تلخ آبان ۱۳۹۸ جلوگیری کند؛ یعنی به جای افزایش یکباره و شدید قیمت که شوک وارد میکند، تغییرات را تدریجی و قابل پیشبینی اعمال کند. این رویکرد باعث میشود بازار سوخت پایدارتر بماند، مردم فرصت سازگاری داشته باشند و از جهشهای ناگهانی تورم کاسته شود. در واقع هدف اصلی ایجاد یک سیستم انعطافپذیر است که با واقعیتهای اقتصادی همگام باشد.
خاتیناوغلو هشدار میدهد: «با ادامه افت ارزش ریال اصولاً بالا بردن قیمت بنزین بیمعنی است و دولت باید جلو افت ارزش پول ملی را بگیرد و تمام تمرکز خود را بر روی رفع تحریمها و شفافسازی اقتصادی بگذارد، زیرا افزایش قیمت سادهترین راه است و البته نتیجه پایداری نیز ندارد و بدون اصلاحات اساسی بحرانهای آینده اجتنابناپذیر خواهد بود».
by Esmaeil Moradi | دسامبر 30, 2025 | Uncategorized
ادامه اعتراضات مردم شهرهای مختلف ایران، واکنش برخی از چهرههای سیاسی جهان را همراه داشته است. وزارت امور خارجه آمریکا از اعتراضات در ایران حمایت کرده و همزمان دامنه اعتراضات به دانشگاههای شهرهای مختلف کشیده شده است.وزارت امور خارجه و شماری از مقامات آمریکایی با حمایت از اعتراضات روزهای اخیر، شجاعت مردم ایران را ستودند و ابراز امیدواری کردند، “سال ۲۰۲۶ سالی باشد که شاهد طلوع ایران آزاد و دموکراتیک باشیم.”
حساب فارسی وزارت خارجه آمریکا با انتشار تصویر معترضی که در ایران مقابل یگان ویژه در وسط خیابان نشسته بود، نوشت: «شجاعت اگر تصویر بود…»
اینترنت بدون سانسور با سایفون دویچه وله
اعتراضات در ایران روز سهشنبه ۹ دی در سومین روز پیاپی ادامه یافته است. ویدیوهای منتشرشده در شبکههای اجتماعی نشان میدهد که نیروهای امنیتی، به سوی معترضان در بازار تهران گاز اشکآور و گلولههای ساچمهای شلیک کردهاند.
بسیاری از منتقدان جمهوری اسلامی و مقامات سیاسی کشورهای مختلف از اعتراضات مردم ایران حمایت کردند و با انتشار پیام هایی، شجاعت افرادی که به خیابانها آمدهاند را ستودند.
مایک والتز، سیاستمدار و دیپلمات آمریکایی که سفیر ایالات متحده در سازمان ملل متحد است، با انتشار تصویر معترضی که در روزهای اخیر تصویرش شهرت بسیاری یافته است، در شبکه اجتماعی X نوشت: «مردم ایران خواستار آزادی هستند. آنها زمان زیادی است که از آیتاللهها رنج بردهاند. ما در کنار ایرانیان در خیابانهای تهران و سراسر کشور ایستادهایم. آنها علیه رژیمی رادیکال اعتراض میکنند که جز رکود اقتصادی و جنگ برایشان چیزی به ارمغان نیاورده است.»
همچنین راجر ویکر، سناتور جمهوریخواه نیز با انتشار پیامی در این شبکه اجتماعی معترضان را مردمی خواند که “به خیابانها آمدهاند تا به ویرانی اقتصادی که رهبران حامی تروریسم ایران بر کشور تحمیل کردهاند، اعتراض کنند.”
در بخشی از پیام او آمده است: «ایرانیان باید از استبدادی که جامعهای پویا و پررونق را ویران کرده است، آزاد شوند.»
مایکل فلین، ژنرال بازنشسته ارتش آمریکا نیز بازنشر پیام رضا پهلوی درباره اعتراضات اخیر ایران نوشت: «برای مردم ایران که اکنون سالها زیر ترس شدید و بیرحمانه رژیم استبدادی آیتاللهها زندگی کردهاند دعا کنید. زمان آن رسیده است که برخیزید و کشورتان را پس بگیرید.»
شاهزاده رضا پهلوی در پیامی در روز گذشته نوشته بود: «هموطنانم، شما خیابانها را به دست خود گرفتهاید. من در کنار شما هستم. پیروزی از آن ماست، زیرا هدف ما عادلانه است و متحدیم.»
او همچنین در پیام دیگری خطاب به نیروهای امنیتی و انتظامی جمهوری اسلامی خطاب به نیروهای امنیتی در ایران گفته بود: «این نظام در حال فروپاشی است. در مقابل مردم نایستید. به مردم بپیوندید.»
در واکنش دیگری به اعتراضات ایران، مایک پنس، سیاستمدار جمهوریخواه آمریکایی با بازنشر مطلب روزنامه وال استریت ژورنال درباره اعتراضات ایران نوشت: «هیچ رژیم سرکوبگری نمیتواند برای همیشه دوام بیاورد. در قلب هر انسان آتش سرکوبناپذیری وجود دارد که میسوزد تا آزاد شود. همانطور که اتحاد جماهیر شوروی تحت سنگینی گناهان خود فروپاشید، سرنوشت ستمگران ایران نیز چنین خواهد بود.»
پنس در پیام خود آورده است، “باشد که سال ۲۰۲۶ سالی باشد که شاهد طلوع ایران آزاد و دموکراتیک باشیم.”
همراهی دانشجویان شهرهای مختلف در سومین روز اعتراضات
همزمان با ادامه اعتراضات در شهرهای مختلف ایران، خبرنامه امیرکبیر از حمله نیروهای بسیج به تجمع دانشجویان در اطراف دانشگاه صنعتی امیرکبیر خبر داد.
همچنین در ویدیویی که بعد ازظهر سهشنبه ۹ دی در سومین روز اعتراضات از این دانشگاه منتشر شد، نشان میدهد، دانشجویان شعار “تا آخوند کفن نشود؛ این وطن، وطن نشود” سر دادهاند.
این خبرنامه همچنین ویدیویی از دانشجویان دانشگاه تهران منتشر کرد که در آن دانشجویان شعار “امسال سال خونه، سیدعلی سرنگونه” سر داده بودند.
گفته شده است، پس از تجمع دانشجویان دانشگاه تهران، درهای خروج پردیس مرکزی این دانشگاه بسته شده و دانشجویان در دانشگاه حبس شدند و نیروهای امنیتی دانشگاه را به محاصره خود در آوردهاند.
دویچه وله فارسی را در اینستاگرام دنبال کنید
همچنین به نقل از خبرنامه امیرکبیر آمده است، گروهی از نیروهای سپاه با لباس شخصی وارد دانشگاه تهران شده و برخی دانشجویان را مورد ضرب و شتم قرار دادهاند.
دانشجویان خواجهنصیر، صنعتی اصفهان و دانشگاه یزد نیز با سر دادن شعارهایی مشابه در سومین روز اعتراضات به جمع معترضان پیوستند.
دانشجویان دانشگاه یزد همچنین در تظاهرات امروز شعار می دادند: «ایرانی داد بزن حقتو فریاد بزن»
تصاویر و خبرهای دیگری نیز از تظاهرات و اعتراضات مشابه در شهرهای دیگر از جمله اراک و همدان نیز منتشر شده است.
by Esmaeil Moradi | دسامبر 29, 2025 | Uncategorized
ایران در سال ۲۰۲۵ با بحران آب بیسابقهای روبرو شد؛ از جملە سدهای خالی، رودخانههای خشک و اعتراضات گسترده. این گزارش ۱۰ علت اصلی این بحران، از خشکسالی تا سوءمدیریت را بررسی میکند.ایران در سال ۲۰۲۵ یکی از شدیدترین بحرانهای آبی تاریخ خود را تجربه کرد. میزان کم بارش در این سال منجر به سطوح بحرانی ذخایر سدهای اصلی در سراسر کشور شد. مقامات هشدار دادند که بدون بارندگیهای کافی، جیرهبندی گسترده یا حتی تخلیه بخشهایی از شهرهای بزرگ اجتنابناپذیر خواهد بود. میانگین پرشدگی سدهای کلیدی کمتر از ۱۰ درصد ظرفیت است که پایینترین سطح در شش دهه اخیر محسوب میشود.
اینترنت بدون سانسور با سایفون دویچه وله
این بحران نه تنها شهرهایی مانند تهران، کرج، شیراز، یزد، مشهد، اصفهان و اهواز را تهدید میکند، بلکه منجر به اعتراضات گسترده نیز شدە است. به گفتە کارشناسان بیش از ۸۰ درصد ایران در تنش آبی شدید قرار دارد و این مسئله یک چالش محیطزیستی و حتی امنیتی بزرگ برای ایران ایجاد کردە است. حتی برخی از مهاجرت اجباری بیش از ٢٠ میلیون نفر در دهەهای آینده خبر میدهند.
در این گزارش ۱۰ دلیل اصلی تشدید بحران آب از خشکسالی تا سوءمدیریت را بر اساس دادههای رسمی و مصاحبه با منصور سهرابی، کارشناس محیطزیست بررسی میکنیم.
۱. خشکسالی مداوم و بیسابقه
ایران وارد ششمین سال متوالی خشکسالی شدید شده است. بارندگی از ابتدای سال آبی جاری (مهر ۱۴۰۴) تا اواخر آذر کمتر از نیمی از میانگین بلندمدت بوده و ورودی آب به سدها ۴۰ تا ۵۰ درصد کاهش یافته است. این امر مستقیماً منجر به کاهش سهمیه و فشار آب در برخی از شهرها و مناطق شده است.
این خشکسالی نه تنها کشاورزی را مختل کرده، بلکه منجر به افزایش گرد و غبار، آلودگی هوا و حتی بحران آلودگی ناشی از سوخت ارزان شده است. در همین حال چرخه تولید و حوزه انرژی را نیز با چالشهای جدی مواجه کردە است.
با این حال منصور سهرابی با تاکید بر اینکە “در ایران سهم مدیریت نادرست نسبت به عوامل طبیعی بسیار پررنگتر است”، میگوید: «اغلب حوضههای آبریز کشور ما اقلیم خشک و یا نیمهخشک دارند، اما مشکل اصلی در حکمرانی، سیاستگذاری، مدیریت منابع و شیوه مصرف است. خشکسالی بحران را آشکار میکند، ولی ریشه آن در تصمیمات انسانی نهفته است.»
۲. تغییرات اقلیمی و گرمایش جهانی
به گفتە کارشناسان ایران دو برابر میانگین جهانی گرم شده و این امر الگوهای بارندگی را تغییر داده است. بە تعبیری زمستانهای کوتاهتر، کاهش برف در کوههای البرز و زاگرس (که نقش مخازن طبیعی را ایفا میکنند) و افزایش تبخیر آب به دلیل دماهای بالای ۵۰ درجه در تابستان بخشی از تاثیرات تغییرات اقلیمی و گرمایش جهانی در ایران است.
تغییرات اقلیمی، خشکسالی را طولانیتر کرده و باعث شده که حتی بارندگیهای اخیر نتواند ذخایر را پر کند. بسیاری از کارشناسان میگویند این عامل تشدیدکننده است، اما علت اصلی نیست بلکه با سوءمدیریت ترکیب شده و بحران را عمیقتر کرده است.
سهرابی در اینبارە هشدار میدهد: «تغییرات اقلیمی باعث کاهش بارش، افزایش دما و افزایش میزان تبخیر بیشتر شده است. بر اساس مدلهای اقلیمی، این روند در دهههای آینده تشدید میشود و فلات مرکزی و شرق ایران با کمبود شدیدتری روبهرو خواهند شد.»
۳. برداشت بیش از حد از آبهای زیرزمینی
بر اساس دادەهای رسمی، در دهەهای گذشتە دەها هزار چاه مجاز و غیرمجاز، آب زیرزمینی را بیش از ظرفیت استخراج کردهاند. نتیجه این امر افت شدید سطح آبخوانها، فرونشست زمین تا ۳۰-۳۵ سانتیمتر در سال در مناطقی مانند تهران، و آسیب دائمی به بیش از ۵۶ هزار کیلومتر مربع از اراضی در ایران بودە است.
این پدیده اغلب غیرقابل بازگشت است و منجر به خشک شدن قناتهای سنتی شده که روزی منبع اصلی آب روستاها بودند. فرونشست همچنین زیرساختها مانند جادهها و ساختمانها را تهدید میکند.
بیشتر بخوانید: ۵ بحران زیستمحیطی تهران و سناریوی تخلیه داوطلبانه پایتخت
سهرابی در پاسخ پرسش دویچە ولە فارسی دربارە اینکە آیا این آسیبها قابل جبران هستند و چه اقداماتی برای حفاظت از سفرههای زیرزمینی ضروری است، میگوید: «بهطور کامل خیر. فرونشست زمین تقریباً غیرقابل بازگشت است. تنها کاری که میتوان کرد، توقف روند تخریب و حفظ منابع باقیمانده از طریق کنترل برداشت و افزایش تغذیه مصنوعی سفرهها است. در حال حاضر کسری تجمعی آبخوانهای کشور به بیش از ٢٠٠ میلیارد متر مکعب رسیده است. ادامه این روند مناطق زیادی از ایران را غیر قابل سکونت میکند.»
۴. کشاورزی ناکارآمد و مصرف بالای آب
به گفتە کارشناسان بیش از ۹۲ درصد آب ایران صرف کشاورزی میشود، اما روشهای سنتی مانند آبیاری غرقابی باعث هدررفت تا ۶۵ درصدی آب میگردد. کشت محصولات آببر در مناطق خشک ادامه دارد، در حالی که کارایی آبی ایران (تولید محصول به ازای هر مترمکعب آب) بسیار پایینتر از میانگین جهانی است و در بسیاری جاها زیر ۳۵ درصد است.
این امر نه تنها منابع را هدر میدهد، بلکه کشاورزان را در برابر خشکسالی آسیبپذیر کرده و منجر به اعتراضات محلی شده است. سهرابی تأکید میکند: «ساختار اقتصادی ایران به کشاورزی سنتی تکیه دارد. با وجود آگاهی از بحران، اصلاح الگوی کشت و اختصاص کمتر آب به این بخش به کندی پیش رفته است. میانگین کارایی مصرف آب در کشاورزی کمتر از ۴۰ درصد است.»
۵. سیاست خودکفایی غذایی و گسترش نامناسب کشاورزی
برای مقابله با تحریمها، دولتها کشاورزی را در مناطق خشک گسترش دادند و یارانههای بالا به محصولات آببر اختصاص دادند. این سیاست آب را از شهرها به مزارع هدایت کرده و منجر به خشک شدن رودخانهها و اعتراضات کشاورزان در برخی از استانها شده است.
کارشناسان میگویند این رویکرد غیرعلمی بوده و بدون توجه به ظرفیتهای اکولوژیکی، بحران را تشدید کرده است.
منصور سهرابی در اینبارە توضیح میدهد: «سیاست خودکفایی غذایی که طی دهههای گذشته در ایران دنبال شده، در عمل فشار قابلتوجهی بر منابع آب کشور وارد کرده است. تمرکز بر تولید داخلی محصولات آببَر مانند برنج، گندم و چغندر قند در اقلیمهای خشک و نیمهخشک، با واقعیتهای هیدرولوژیک ایران سازگار نیست و به تشدید برداشت از آبهای سطحی و زیرزمینی انجامیده است.»
او در ادامه میگوید کە “از منظر علمی، امنیت غذایی الزاماً به معنای خودکفایی کامل نیست، بلکه مفهومی گستردهتر است که دسترسی پایدار، متنوع و مقرونبهصرفه به غذا را در بر میگیرد.”
سهرابی در پایان تأکید میکند: «تداوم تفسیر امنیت غذایی بهعنوان خودکفایی مطلق، بدون توجه به محدودیتهای منابع آب و مزیت نسبی، قابل دفاع به نظر نمیرسد و نیازمند بازنگری جدی در سیاستگذاری کشاورزی و مدیریت منابع آب است.»
۶. ساخت بیش از حد و نامناسب سدها
بر اساس آمارهای موجود در دهەهای گذشتە در ایران بیش از ۶۰۰ سد ساخته شده که بسیاری از آنها بدون مطالعات کافی و روی رودخانههای کوچک احداث شدهاند. نتیجه این سیاست افزایش تبخیر آب از سطح سدها، قطع جریان پاییندست، و خشک شدن تالابها و رودخانههایی مانند زایندهرود، کارون و ارومیه بودە است.
کارشناسان میگویند سدسازی بیش از حد، به جای حل مشکل، بحران را پیچیدهتر کرده است. سهرابی در اینبارە توضیح میدهد: «سدها در ابتدا تأمین آب و برق را تسهیل کردند و به منظور کنترل سیلاب احداث شدند اما در بسیاری موارد بدون ارزیابی دقیق محیطزیستی ساخته شدند. همین موضوع باعث خشک شدن رودخانهها و تالابهای پاییندست و از بین رفتن اکوسیستمها شده است.»
۷. سوءمدیریت، عدم هماهنگی و فساد
عدم هماهنگی بین نهادها، اولویت پروژههای سیاسی (مانند سدسازی توسط نهادهای خاص) و حفاری چاههای غیرمجاز منابع را هدر داده است. نظرسنجیها نشان میدهد که ۷۵ درصد مردم مدیریت ناکارآمد را مقصر اصلی این وضعیت میدانند، نه فقط طبیعت یا تحریمها.
بسیاری از کارشاسان معتقد هستند فساد در قراردادها و عدم استفاده از دانش کارشناسی، بحران را به مرحله “ورشکستگی آبی” رسانده است. سهرابی در اینبارە میگوید: «نبود مدیریت یکپارچه آب در حوضههای آبریز و تداخل وظایف وزارتخانهها باعث شده تصمیمات کوتاهمدت و بخشینگر گرفته شود. بحران آب نیاز به حکمرانی هماهنگ و مبتنی بر دادههای علمی دارد.»
۸. رشد جمعیت، شهرنشینی و مصرف شهری بالا
جمعیت تهران به بیش از ۱۵ میلیون رسیده و مصرف آب شهری افزایش یافته است. شبکههای قدیمی توزیع تا ۳۰ درصد هدررفت دارند و مصرف غیربهینه در خانهها، صنایع و حتی فعالیتهایی مانند ماینینگ ارز دیجیتال فشار را بیشتر کرده است.
رشد شهرنشینی بدون برنامهریزی، تقاضا را افزایش داده و منابع را تحت فشار قرار داده است.
دویچه وله فارسی را در اینستاگرام دنبال کنید
سهرابی در اینبارە هشدار میدهد: «مصرف خانگی در شهرهای بزرگ از حد پایدار عبور کرده است. زیرساختهای قدیمی و نشت شبکهها به بحران افزودهاند. اگر الگوی مصرف آب اصلاح نشود، شهرهایی مثل تهران، اصفهان و مشهد در معرض کمبود جدی قرار میگیرند. متأسفانه در ایران به بازچرخانی آب و تصفیه فاضلاب و پساب صنعتی توجه نمیشود.»
۹. انتقال آب بینحوضهای نامتوازن
انتقال آب از رودخانهها به صنایع یا شهرهای دیگر (مانند از کارون به یزد یا اصفهان) باعث افت سطح آب زایندهرود و کارون شده و اعتراضات گسترده محلی را برانگیخته است. این طرحها اغلب بدون ارزیابی زیستمحیطی اجرا شده و تنشهای منطقهای ایجاد کردهاند.
بیشتر بخوانید: افتتاح خط انتقال آب دریای عمان به فلات مرکزی؛ امید صنعتی، نگرانی زیست محیطی
سهرابی میگوید کە این طرحها “در کوتاهمدت برخی مشکلات را کاهش داده، اما در بلندمدت تنشهای اجتماعی و تخریب محیطزیست را افزایش داده است”. او در ادامە میگوید: «انتقال آب نباید جایگزین مدیریت تقاضا و صرفهجویی شود. در ایران سیاست تامین آب به هر قیمتی جایگزین سیاست مصرف بهینه شده است که نتیجه آن هم در بحران محیط زیستی مشهود است.»
۱۰. آلودگی منابع و هدررفت در توزیع
آلودگی رودخانهها و آبخوانها توسط فاضلاب صنعتی و کشاورزی، همراه با هدررفت ۳۰ درصدی در شبکههای قدیمی، آب قابل استفاده را کاهش داده و سلامت عمومی را تهدید میکند. این عوامل کیفیت آب را پایین آورده و بحران را چندبعدی کرده است. سهرابی در این زمینه اشاره میکند که “عدم توجه به بازچرخانی و تصفیه فاضلاب، هدررفت را افزایش داده و منابع باقیمانده را آلوده کرده است”.
این عوامل ایران را به آستانه “ورشکستگی آبی” رساندهاند، جایی که برداشت سالانه آب بیش از ظرفیت تجدیدپذیر طبیعت است.
کارشناسان معتقدند بحران قابل مدیریت است، اما نیاز به اصلاحات اساسی دارد. از جملە اصلاح الگوی کشت با تمرکز روی محصولات کمآببر و واردات مجازی آب، گسترش آبیاری قطرهای و بازچرخانی فاضلاب، قیمتگذاری واقعی آب برای تشویق صرفهجویی، کنترل چاههای غیرمجاز و احیای قناتها و تالابها، و سرمایهگذاری در نمکزدایی و جمعآوری آب باران.
سهرابی پیشنهاد میکند: «در کوتاهمدت باید مصرف آب در همه بخشها کم شود. الگوی کشت اصلاح گردد، مصرف کشاورزی و شهری مدیریت گردد و برداشت از چاهها کنترل شود. در بلندمدت، گذار به اقتصاد کمآب، بازچرخانی آب، استفاده از فناوریهای نو و آموزش عمومی تنها راه نجات کشور از بحران است.»
