درگیری‌های نظامی، حتی زمانی که اهداف مورد حمله ماهیت نظامی دارند، می‌تواند پیامدهای بسیاری برای شهروندان عادی داشته باشد. این گزارش به توصیه‌های نهادهای بین‌المللی به شهروندان در شرایط جنگی می‌پردازد.افزایش تنش‌های سیاسی در برخی مناطق جهان و به‌ویژه جنگ در ایران همراه با گسترش درگیری‌های نظامی، بار دیگر مسئله “حفاظت از غیرنظامیان” را به دغدغه‌ای عمومی تبدیل کرده است. تجربه سال‌های اخیر نشان می‌دهد که در بسیاری موارد، درگیری‌ها در محیط‌های شهری رخ می‌دهند؛ جایی که خانه‌ها، مدارس، بیمارستان‌ها و زیرساخت‌های حیاتی و در نتیجه شهروندان عادی در معرض خطر قرار می‌گیرند.

اینترنت بدون سانسور با سایفون دویچه‌ وله

نهادهایی چون کمیته صلیب سرخ، فدراسیون بین‌المللی هلال احمر، سازمان جهانی بهداشت، پزشکان بدون مرز، یونیسف و بسیاری نهادهای دیگر طی سال‌ها فعالیت میدانی، مجموعه‌ای از توصیه‌های عملی برای حفاظت از جان انسان‌ها و کاهش آسیب در لحظات بحرانی منتشر کرده‌اند. در این اسناد تأکید شده است که آمادگی فردی و خانوادگی می‌تواند نقش مهمی در کاهش آسیب‌های ناشی از درگیری ایفا کند. پناه‌گیری صحیح، آمادگی پیشینی، مهارت‌های امدادی، مراقبت روانی و توجه ویژه به گروه‌های آسیب‌پذیر از مجموعه اقدام‌هایی است که می‌توانند در شرایط جنگی تفاوتی حیاتی ایجاد کند.

برنامه‌ اضطراری مکتوب

در دستورالعمل‌های آمادگی عمومی فدراسیون بین‌المللی صلیب سرخ و هلال احمر، تصریح شده است که ”تصمیم‌گیری در لحظه بحران، به دلیل اضطراب و فشار روانی، اغلب با خطا همراه است.”

بر این اساس توصیه می‌شود که خانواده‌ها پیش از وقوع هرگونه درگیری، یک برنامه اضطراری مکتوب داشته باشند. این برنامه می‌تواند شامل تعیین مکان امن در خانه، معرفی محلی مشخص خارج از خانه برای تجمع یا ملاقات اعضای خانواده و ثبت شماره‌های اضطراری به‌صورت فیزیکی باشد. همچنین پیشنهاد می‌شود مسئولیت‌ها میان اعضای خانواده تقسیم شود؛ اینکه چه کسی کودکان یا حیوانات خانگی را همراهی ‌کند، کدام عضو مسئولیت سالمندان یا فرد بیمار را بر عهده ‌بگیرد و چه کسی کیت اضطراری را همراه خود بیاورد.

پناه‌گیری صحیح

کمیته صلیب سرخ در گزارش‌های خود درباره آثار سلاح‌های انفجاری توضیح می‌دهد که موج انفجار می‌تواند حتی در فاصله دور از محل اصابت نیز باعث آسیب و جراحت شود و انتخاب محل پناه‌گیری نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش خطر دارد.

پیشنهاد می‌شود در صورت شنیدن صدای انفجار یا اعلام هشدار، افراد فوراً به پایین‌ترین طبقه ساختمان یا زیرزمین بروند. اگر زیرزمینی وجود ندارد، می‌توان در اتاقی مرکزی، بدون پنجره و دور از دیوارهای بیرونی پناه گرفت. خوابیدن روی زمین و محافظت از سر و گردن با دست‌ها یا وسیله‌ای نرم، به‌گونه‌ای که پاها به سمت موج انفجار و سر در دورترین فاصله از آن قرار گیرد نیز توصیه شده است. استفاده از آسانسور به دلیل احتمال قطع برق یا آسیب‌های سازه‌ای خطرناک است.

خطرهای ثانویه؛ شیشه، آوار و اشیای داخلی

در راهنماهای سازمان پزشکان بدون مرز، تأکید شده است که بخش قابل توجهی از جراحات در مناطق زیستی، ناشی از خرد شدن شیشه‌ها و پرتاب اشیای داخلی ساختمان بوده است. بسیاری از این آسیب‌ها حتی اگر به‌ظاهر کوچک باشند، می‌توانند خون‌ریزی شدید یا عفونت‌های جدی ایجاد کنند.

برهمین اساس توصیه می‌شود هنگام هشدار کنار پنجره‌ها نایستید، پرده‌های ضخیم را بکشید و از قفسه‌های سنگین، لوسترها یا اشیای ناپایدار فاصله بگیرید. همچنین خودروها به دلیل شکنندگی شیشه‌ها و ساختار فلزی سبک، پناهگاه مطمئنی در برابر موج انفجار نیستند. پس از انفجار نخست، چند دقیقه در مکان امن باقی بمانید و پیش از بیرون رفتن از ایمنی محیط، اطمینان حاصل کنید. به محل انفجار نزدیک نشوید و خطر ریزش ساختمان‌ها، انفجارهای ثانویه، نشت گاز و دودهای سمی را مد نظر داشته باشید.

آمادگی ۷۲ ساعته؛ کیت اضطراری و خودکفایی اولیه

در دستورالعمل‌های آمادگی توصیه شده است که هر خانواده برای دست‌کم سه روز نخست بحران آماده باشد؛ آب، برق، داروخانه‌ها و شبکه‌های ارتباطی ممکن است در هر زمان مختل شوند.

کیت اضطراری باید شامل آب آشامیدنی کافی، مواد غذایی غیر فاسدشدنی، چراغ‌قوه، پاوربانک، رادیو، جعبه کمک‌های اولیه، داروهای ضروری، مدارک شناسایی در پوشه ضدآب و لباس گرم باشد. همچنین تأکید شده است که کیت باید در محلی قابل دسترس نگهداری شود و محتویات آن به‌طور منظم بررسی شود.

رسیدگی به جراحات؛ کنترل خون‌ریزی و پیشگیری از شوک

طبق اسناد مربوط به نظام‌های مراقبت اورژانسی سازمان جهانی بهداشت، خون‌ریزی کنترل‌نشده یکی از اصلی‌ترین علل مرگ‌های قابل پیشگیری است. در این اسناد تصریح شده است که اعمال فشار مستقیم بر محل خون‌ریزی با استفاده از باند یا پارچه تمیز می‌تواند جان فرد را نجات دهد.

دست یا گاز استریل را مستقیماً روی محل خون‌ریزی بگذارید و با کف دست نیرویی محکم و یکنواخت وارد کنید. اگر باند خیس شد، آن را برندارید؛ یک لایه دیگر روی آن بگذارید و این اقدام را ادامه دهید تا خون‌ریزی مهار شود و این وضعیت را تا رسیدن خدمات درمانی حفظ کنید.

این اقدام باعث فشرده شدن رگ آسیب‌دیده و کاهش یا توقف خون‌ریزی می‌شود و می‌تواند از شوک ناشی از کاهش حجم خون جلوگیری کند. همچنین توصیه می‌شود فرد مجروح در وضعیت درازکش نگه داشته شود، بدن او گرم بماند و علائم شوک مانند رنگ‌پریدگی، تعریق سرد، تنفس سریع یا نبض ضعیف به‌دقت زیر نظر گرفته شود. این نشانه‌ها بیانگر اختلال در خون‌رسانی به اندام‌های حیاتی هستند.

سالمندان و بیماران: آسیب‌پذیری دوچندان

سالمندان و افراد دارای بیماری‌های مزمن یا محدودیت‌های حرکتی در بحران‌ها آسیب‌پذیرترند. قطع دسترسی به دارو یا خدمات درمانی می‌تواند برای این افراد پیامدهای جدی داشته باشد، به همین دلیل توصیه می‌شود داروها و وسایل ضروری برای چند روز ذخیره شوند، وسایل کمکی مانند عینک، سمعک یا عصا در کنار کیت اضطراری قرار گیرند و در صورت تخلیه محل سکونت، فردی برای همراهی آنان تعیین شود.

در اسناد مربوط به نظام‌های سلامت در بحران نیز تصریح شده است که وقفه در درمان بیماری‌هایی مانند دیابت، بیماری‌های قلبی، فشار خون بالا، آسم یا نارسایی کلیه می‌تواند به سرعت به وضعیت اورژانسی منجر شود. از این رو لازم است داروها، نسخه‌ها و فهرست دقیق مصرف روزانه به‌صورت مکتوب همراه فرد باشد و وسایل پزشکی شخصی مانند دستگاه اندازه‌گیری قند یا فشار خون در کیت اضطراری نگهداری شود.

با توجه به اینکه سالمندان بیش از دیگران در معرض کم‌آبی بدن قرار دارند، مصرف منظم آب باید تحت نظارت باشد و تا حد امکان مواد غذایی متناسب با وضعیت دندان، دستگاه گوارش یا بیماری زمینه‌ای آنان در نظر گرفته شود.

در مورد سالمندان مبتلا به اختلال‌های شناختی مانند آلزایمر، که در شرایط آشفتگی محیطی دچار سردرگمی شدید می‌شوند، توصیه شده است کارت شناسایی حاوی نام، نشانی و شماره تماس، همراه فرد باشد و از جداسازی ناگهانی او از مراقب اصلی پرهیز شود.

در شرایط قطع برق یا تخریب ساختمان که خطر زمین‌خوردن برای سالمندان افزایش می‌یابد نیز، پیشنهاد می‌شود مسیر خروج از خانه از پیش بررسی و ایمن‌سازی شود، چراغ‌قوه در دسترس سالمند قرار گیرد، کفش مناسب کنار تخت آماده باشد و افراد دارای محدودیت حرکتی در هنگام تخلیه محل سکونت در اولویت قرار گیرند.

کودکان؛ ضرورت توجه هم‌زمان به امنیت جسمی و روانی

در اسناد متعدد بین‌المللی توصیه‌های مشخصی درباره آماده کردن کودکان برای مواجهه با جنگ، صدای انفجار و شرایط ناامن آمده است. صندوق کودکان سازمان ملل، یونیسف در راهنمای حمایت از کودکان در مواقع بحران اشاره می‌کند که حمایت روانی ـ اجتماعی یکی از محورهای اصلی حفاظت از کودک است که می‌بایست به همراه حمایت‌های جسمی و امنیتی اجرا شود. مرور منابع نشان می‌دهد که آماده‌سازی روانی کودکان برای شرایط جنگی بر سه اصل استوار است: ایجاد احساس پیش‌بینی‌پذیری، حفظ آرامش بزرگسالان و باز نگه داشتن راه‌های گفت‌وگو.

گوش دادن همدلانه، ارائه اطلاعات روشن و ایجاد احساس امنیت نیز از مؤثرترین مداخلات اولیه هستند. پرهیز از انتشار شایعات و مدیریت مصرف اخبار تنش‌زا بخشی از همین توصیه‌هاست. کودکان از بیان و رفتار بزرگسالان نشانه‌های احساسی می‌گیرند؛ هنگام صحبت کردن آرام و مطمئن باشید. به کودک اطمینان بدهید که از او محافظت می‌شود و تلاش بر فراهم کردن محیطی امن است، حتی اگر نتوان پاسخ تمام پرسش‌ها را داد به زبان متناسب با سن او صحبت کنید و بیش از حد وارد جزئیات خشونت و خطر نشوید. برای مثال می‌توان گفت: «اگر صدای بلندی شنیدیم، یک برنامه داریم و می‌دانیم کجا باید برویم.» این رویکرد احساس کنترل و پیش‌بینی‌پذیری ایجاد می‌کند.

بیشتر بخوانید: از هر پنج کودک در جهان، یکی در مناطق جنگی رشد می‌کند

بهتر است اطلاعات تماس والدین، همراه کودک باشد و برای او کیف کوچکی شامل آب، خوراکی و وسیله آرام‌بخش آماده شود. تمرین‌های ساده و کوتاه آمادگی اگر با آرامش توأم باشند، می‌توانند اضطراب را کاهش دهند اما نباید به شکلی تهدیدآمیز اجرا شوند. هنگام وقوع صدای انفجار، بزرگسال نخست باید آرامش ظاهری خود را حفظ کند و سپس می‌تواند آرام بگوید: «این همان صدای بلندی است که درباره‌اش صحبت کرده بودیم. اکنون به محل امن می‌رویم.» گرفتن دست کودک یا در آغوش گرفتن او در این لحظات اهمیت دارد.

در دستورالعمل‌ها تأکید شده است که پس از هر رویداد تنش‌زا، باید فرصت گفت‌وگو فراهم شود. کودک باید بتواند پرسش خود را طرح و احساساتش را بیان کند. به جای جملاتی مانند “چیزی نیست” یا “ترس ندارد” بهتر است بگوییم: «می‌دانم ممکن است ترسیده باشی. این طبیعی است که بترسی.»

همچنین توصیه می‌شود دسترسی کودک به اخبار محدود باشد و اگر پرسشی دارد، اطلاعات متناسب با سن او ارائه شود. قرار گرفتن مکرر کودکان در معرض تصاویر خشونت‌آمیز می‌تواند علائم اضطرابی و اختلال خواب ایجاد کند. بازگشت به فعالیت‌های عادی، حفظ ساختار و نظم روزانه، زمان خواب و وعده‌های غذایی و فعالیت‌های ساده مانند نقاشی یا کتاب‌خوانی، از مهم‌ترین عوامل پیشگیری از آسیب‌های روانی بلندمدت هستند.

حیوانات خانگی؛ بخشی از برنامه اضطراری خانواده

مهم است که حیوانات خانگی بخشی از طرح اضطراری خانواده در شرایط خطر و درگیری باشند، زیرا رها کردن حیوان در شرایط بحرانی ممکن است خطرات بهداشتی برای خود حیوان و محیط ایجاد کند. جدا ماندن حیوان از خانواده نیز می‌تواند اضطراب و رنج روانی اعضای خانواده را شدت دهد و نبود برنامه‌ریزی قبلی ممکن است تصمیم‌گیری سریع را با تأخیر مواجه سازد.

دویچه وله فارسی را در اینستاگرام دنبال کنید

توصیه می‌شود بسته اضطراری ویژه حیوان شامل آب کافی، غذای خشک یا کنسروی مناسب برای چند روز و ظرف سبک و قابل شست‌وشو آماده شود. در صورت انتقال به محل امن، مدارک شناسایی و بهداشتی حیوان همراه باشد. آموزش تدریجی حیوان برای عادت به قفس حمل و تمرین ورود و خروج از آن نیز اهمیت دارد. در لحظه خطر، حفظ آرامش و ارتباط سازنده با حیوان ضروری است.

تکیه بر اطلاعات رسمی و مقابله با شایعه

طبق راهنماهایی که در چارچوب همکاری‌های بین‌المللی سلامت تدوین شده است، اطلاعات نادرست می‌توانند رفتارهای پرخطر ایجاد کنند. پیشنهاد می‌شود اخبار از منابع رسمی پیگیری شوند، پیام‌های تأییدنشده بازنشر نشوند و در صورت اختلال در اینترنت، از رادیو استفاده شود.

ابعاد تلفات جنگ عموماً گسترده است، اما آموزش، آگاهی و آمادگی می‌تواند دامنه آسیب‌های انسانی را محدود کند. تجربه‌های میدانی و اسناد بین‌المللی نشان می‌دهند که آمادگی پیشینی، برنامه‌ریزی خانوادگی، مهارت‌های پایه امدادی، توجه به سلامت روان و حمایت از گروه‌های آسیب‌پذیر می‌توانند به‌طور معناداری خطر را کاهش دهد.

در هنگامه بحران‌ها، آماده باشید.